SEKİZİNCİ BÖLÜM

SEKİZİNCİ BÖLÜM

KAYIN YURDU

Birinci Fasıl

Genel meseleler

Sovyet döneminde eski değerleri paramparça etmek için sistemli ve amaçlı çalışmalar yürütüldü. İlk hedef aileydi. Aile dağıtılırsa, şeytanın muradına ereceği kesindi. Bunun için şu işlere ağırlık verildi: 1. Çocuğu anne-babadan koparmak. Mümkünse çocuğu anne-babaya karşı, onları hor gören bir ruhla büyütmek. Bunun için kadınlara özgürlük, Doğu kadınlarına hürriyet vereceğiz sloganıyla onları güya “zincirden kurtardılar” ve tarlalara attılar, fabrikalarda cariye gibi çalıştırdılar, traktör sürdürdüler ve kadınları kansere ve başka tedavisiz hastalıklara yakalatıp öldürdüler. Bütün bunları kahramanlık diye gösterdiler. Doğum yapmış kadınları tarlada çalıştırıp öldürürken, bebeklerini kreş denen yerlerde tuttular. Aslında kadın doğurur doğurmaz bebeğini ayrı alıp bütün annelerin sağılmış sütlerini karıştırarak verip bebekleri süt kardeşi bile yaptılar. Kendi annesinin sütünü emmeyen bebek kreşte soğuk muamele altında annesiz büyüdü; hanlıklar döneminde olmayan yetimhaneler ve çocuk hapishaneleri ortaya çıktı; sonra çocuk okulda anne-babadan ayrı “okudu”, yani güz ve bahar aylarında çocuklar köle gibi tarlaya pamuğa gönderildi; okulda ateizm ve bunun dışında insanlığa yabancı birçok fikir aşılandı vesaire. Böylece yavaş yavaş çocuklar anne-babalarına boyun eğmez oldular. Onlar zamanın bilgini, anne-babalar ise geri kalmış gösterildi; özellikle bu fikirler edebî eserlerde, tiyatro oyunlarında ve filmlerde ön planda sunuldu. Birbirini seven gençler ilerici kesim, onları anlamayan anne-babalar ise güya bilinçsizdi; özellikle bu durumun unsurları “Mahallede Dedikodu” filmlerinde göze çarpar. 2. Yeni aileleri kayınpeder ve kayınvalidesiz yaşatmak, gelin ile kayınvalide arasına düşmanlık sokup ebedî bir düşmanlık havası oluşturmak. “Gelinlerin İsyanı” oyununda bu durum yansıtıldı; yazar meseleye son derece dikkatli yaklaşmış; büyük edip değerlere yapılan saldırıyı esef ve pişmanlıkla, acı bir gülüşle, gözyaşlı bir gülüşle göstermiş gibi geliyor bana. Özellikle gazetelerde kayınvalidelerin zalim diye adlandırılıp ailelerin özel işine karışılması, oğulların hepsinin karılarının sözüne uyup kendilerini büyüten annelerine isyan etmeleri, Farmonbibi gibi bilge bir annenin, ailesinin, evlatlarının birliği için canını feda eden bir annenin kalbinde uyanan acı, komedi kılığında çizilmiş bir trajedi gibi görünüyor bana. Azerbaycanlıların “Kaynana” filminde ise kayınvalidenin zalim ve korkak gösterilmesi, gelin tarafından oyuna getirilmesi vesaire, aslında eski değerlerin kökünden sökülüp atılmasının manzarasıydı. Bu filmlerdeki detay ve fikirler daha sonra bağımsızlık döneminde yazılan “Süper Kaynana” gibi sahne eserlerinde de dolaştı. 3. Anne-babaların ve kayınpeder-kayınvalidelerin kendi evlatlarına ve gelinlerine ilgisiz ve kayıtsız olmalarını sağlamak. Birçok edebî eserde, örneğin “Vicdan İlacı” gibi piyeslerde çağdaş anne-babalar çocuklarının özgür kararlarına “saygı duyarlar”; ama dikkat çekici yanı şu ki yazarlarımız anne-baba terbiyesi ve kayıtsızlığı neticesinde çocukların manevi dayanaksız kaldığını türlü şekillerde gösterebildiler. Çağdaşlık maskesi altında büyükleri küçüklerden ayırmanın sonucu hiç de iyi olmuyor — amaçsızlık, fikirsizlik, anlamsızlık neticesinde insanları derin bir karamsarlık, keder, vesvese kaplamaktadır; nasıl yaşamalı sorusunun makul cevabı akıllardan silindi; klasik biçimler, özellikle gelinin kayınvalideyle yaşaması güya akılsızlık, zulüm diye anlaşılmaktadır. Oysa gelinin kayınvalidenin hizmetinde yaşaması eşi görülmemiş bir hayat düzenidir.

Gelin, şartlar elverirse, kendisi torun görünceye kadar kayınvalidenin yanında kalsa, maksat hâsıl olmuş olurdu. Bu biçimin şu üstün yönleri vardır: 1. Kayınvalide ömrü boyunca biriktirdiği tecrübeleri geline bırakır. 2. Gelin belli bir gün düzenine sahip olur, belli ve oturmuş kuralları benimser: erken uyanmak; aile için kahvaltı, öğle ve akşam yemeği hazırlamak; ailenin aynı vakitte toplanıp yemek yemesi; aşçılık, temizlik, dikiş-biçki sırlarını kayınvalideden öğrenmek; kocasının başını ağrıtmaya vakti kalmadan olgunlaşıp hayatın yüzüne dik bakarak akıl edinmek — bunların hepsi kayınvalidenin hizmetinde elde edilir. 3. Çocuklar dede ve ninenin terbiyesini alır. Onlar bedenî emekten epeyce el çektikleri için çocukların ilmiyle, irfanıyla, dünya görüşüyle ilgilenirler. 4. Herkeste nefis vardır; özellikle kadının nefsi isyanı daha çok sever; kayınvalideye boyun eğmek gelinin nefsini terbiye eder; kayınvalidenin gönlüne yol bulmak onun için hayat dersi olur. Gelin nefsine ters gitmeyi öğrenir; kayınvalidenin hâkimiyeti hoşuna gitmese bile yarın bunun meyvesini görür. Kayınvalideli gelin — sorguçlu gelin; kayınvalidesiz gelin — maskara gelin. 5. Kayınvalideli ev bereketli evdir. Oğul kazandığını babasına verirse, baba ile anne anlaşarak paylaştırırlar; bu en iyi paylaştırma olup yalnızca gerekli şeylere harcanır, sonuçta ailenin birikimi sağlam durur. Çünkü yaşı ilerlemiş kayınpeder ve kayınvalide büyük bir mali tecrübeye sahiptir, onlar her şeye düşkün değildir; yalnızca gerekli şeyleri satın alırlar; demek ki fazla para birikir, gerekli yerlere planlı şekilde yönlendirilir — evler yapılır, arabalar alınır vesaire. Genel olarak bir avluda birkaç oğulun ve gelinlerin — eltilerin — yaşaması birçok fayda getirir. Genellikle gelinler kocalarına ayrı çıkalım diye diye başının etini yiyebilir. Oğul da karısının hilesine kanıp yavaş yavaş mırıldanarak ayrı çıkmak için anne-babadan izin alabilir. Fakat bu pek de haklı görülebilecek bir iş değildir. Vakti gelince anne-baba artık çıkın der. Oysa anne-babanın bağrında yaşamak en uygun çözümdür. Elbette gençlerin ayrı yaşayalım, bağımsız olalım demelerinin de kendine göre gerekçeleri vardır. Bazen kayınpeder ve kayınvalide tarafından haddi aşmaların olduğunu yok sayamayız. Ama sabır ve şükür her şeyden iyidir. Ayrılıp çıkarak bulunan her şey kayıptır. Kayınvalideyle birlikte yaşayıp güya kaybedilen her şey ise kazançtır. Bugün neslimizi korumak istiyorsak, işte bu kaleye dönmemiz şarttır. Herkes bu kalede kendi vazifesini yerine getirsin. Aksi hâlde bütün yeryüzünü yutmakta olan hayasızlık ve zulüm, nesepsizlik ve karamsarlık ejderhasına yem olup gideriz. Özetle, söylemek istediğimiz söz şu: Kâmil aile; kayınpeder, kayınvalide, oğullar ve gelinlerin bir arada yaşadığı ailedir. Bu ailenin gerçekten kâmil olması için bazı ahlaki kurallara uyulması gerekir; buna sonraki fasıllarda değineceğiz.

Akrom MALIK