СЕГИЗИНЧИ БАП

СЕГИЗИНЧИ БАП

Үчүнчү бөлүм

Кайын эне

Кайын эне дегенде, биз бул жерде келиндин кайын энеси жөнүндө айтып жатабыз, күйөөнүн кайын энеси кийинки бөлүмдөрдүн биринин темасы болот. Кайын эне аял киши болгондуктан аялдарга мүнөздүү айрым кемчиликтерден куру эмес, бирок анын артында кеминде 20 жылдык үй-бүлө турмушунун тажрыйбасы бар. Ушул тажрыйба кайын энени даанышман, акылдуу жана тайманбас энеге айландырган. Кайын эне келинге энесинен да жакын. Анткени эне кызын узатты, эми кыз ага таандык эмес; эми кыз өмүрүнүн акырына чейин кайын эненин кызматында болот жана ал үчүн бул аял энесинен да жакыныраак аялга айланат. Келин – кыз эмес, ал кайын энеге кыздан да жакыныраак. Кыз эненин койнунда көп болсо 20 жылдай болот, ал эми Кудай өмүр берсе, кайын эненин колунда 30 – 40 жыл тарбия көрөт. Өзүнөн-өзү кыздын жашоосунда кайын эненин орду өтө маанилүү орун болуп саналат. Кайын эне келин аларда, келин үйгө кирип келгенге чейин мамиленин бардык эрежелерин иштеп чыгышы керек. Бул үчүн ниетин туура кылып, келинге калыстык менен, мээрим жана боорукердик көзү менен карайт. Аны уулунун жолдошу катары билет. Келинге кылынган жакшылык – уулга кылынган жакшылык. Келинге көрсөтүлгөн урмат – уулга көрсөтүлгөн урмат. Келиндин кадыры – уулдун кадыры. Келиндин аман-эсендиги – уулдун бейпилдиги. Анын үстүнө, элдин сөзү – сөз: «Уулуңа жагайын десең, аялын макта». Ушундан улам кайын эне жүрөгүндөгү ниетти кайра-кайра текшерсин: «Келинимди аяп сактайм, ага жакшы сүйлөйм, ага карата адилеттүү жана боорукер болом». Кайын эне келин менен курбу эмес – бул негизги эреже. Айрымдар келин алардан мурун талапкер кыз менен жакындашып кетишет экен, бул зыяндан башка эч нерсе алып келбейт. Кайын эне менен келиндин мамилеси белгилүү мезгилдерге жараша айырмаланат. Жаңы келинге олуттуу, токтоо, жумшак мамиле керек. Анткени анын турмуштук тажрыйбасы аз, жаш, чийки жана ката кетирип коюшу табигый. Алгачкы он жылда кайын эне келинди бир аз алыс кармаганы туура, башкача айтканда, келин менен аз сүйлөшөт, аны менен тамашалашпайт, сырдашпайт, кычаштырып, шылдыңдап сүйлөбөйт, бир эле кемчилиги үчүн дароо тилдебейт, тескерисинче, эки жолу бекем жана жумшак эскертет, андан кийин тилдөөгө өтүшү мүмкүн, бирок баарынан мурда ар бир ишти өзү кылып көрсөтүшү керек, анткени келиндин төркүнүндөгү тартип жана ал алган тарбия кайын эне каалагандай болбошу, анын табитине жана каалоосуна туура келбеши мүмкүн.

Неберелер төрөлөт, үй-бүлө ар түрдүү иш-чаралардан, аза-майрамдардан өтөт - он жыл бою кайын эне менен келин акырындап ымалалашып барышат. Кайын эне өзүн дароо жаман жана ачуулуу кейипте көрсөтпөйт, чынында, анын кереги да жок; бирок үй тутуунун мыйзамдарын четтебей сактайт: кайын эне уйку убактыларын көзөмөлдөйт – адегенде өзү эрте ойгонушу керек; багымдат намазына турат; келинге да ушуну тапшырат; зикир жана дубалардан кийин үйдө жана короодо таңкы тазалоо иштери болот – жайында суу чачылат, шыпырылат, чаң сүртүлөт; кышында кар күрөлөт, үйдүн ичи шыпырылат жана башкалар; үй-бүлөгө эртең мененки тамак даярдалат – үйдө жасалган кыям-каймактар, сүт-сары майлар, бал-набаттар, парварда менен ак канттар, нан-кулчалар, ачылган мисте менен бадамдар, жер жаңгак менен жаңгактар, мейиз менен кургатылган өрүктөр, ысык кара чай менен көк чайлар менен гүлдүү дасторкондун үстүндө эртең мененки тамак ичилет. Эртең мененки тамактын алдында жана андан кийин дуба окулат. Ар бир күндүн планы болушу шарт – эртең мененки тамактан кийин неберелер мектепке, эркектер жумушка жөнөтүлөт; көптөгөн айыл үй-бүлөлөрүндө аялдар талаага жумушка алып чыгылат, мүмкүн болсо, аялдарды чоң көлөмдөгү кетмен ишине тартпаганы оң көрүнөт, үйдө – короодо ушундай иш кылышса, өздөрү каалашса, болот, албетте. Анда-санда дене эмгеги зарыл болот, бирок дыйканчылык сыяктуу иштерди алардын күчүнө таянып кылбоо керек. Кайын эне ар бир күн үчүн короодо так максаттуу иш уюштурушу керек: бир күнү банка жабуу, бир күнү килем жуу, бир күнү жууркандардын тышын жуу, бир күнү пардаларды жуу, бир күнү короодогу гүлдөрдү багуу, бир күнү нан жабуу жана башкалар. Короодо келиндер канча болбосун, албетте, иш менен алек болгону жакшы. Бешимден кийин асырга чейинки аралыкта келиндерге эс алуу берилет. Бирок дагы саат канчада чыгышары жана кайсы ишти кылышары белгиленет. Кечки тамактан кийин, куптанды окуп, келиндер кайын энеге: «Жакшы жатып туруңуз, апаке!» – деп, өздөрүнө берилген бөлмөгө чыгышат. Экинчи он жылдыкта кайын эне келинге бир аз жеңилдик берет, аны өзү менен меймандыкка алып барышы мүмкүн, үй-бүлөнүн айрым маселелеринде кеңеш сурайт. Үчүнчү он жылдыкта келинге эми бир топ эркиндик берилет. Бирок кайын эне эч качан өзүнүн өкүм жүргүзүүчү абалын колдон чыгарышы мүмкүн эмес. Бул абал үй-бүлөнүн бекемдиги үчүн да шарт. Кайын эне келиндерди уулдарынын жашына жараша айырмалашы керек – улуу уулдун аялы кичүү уулдун аялына салыштырмалуу башкача даражада орунга ээ болгону жакшы. Кичүүлөр өз чегин жана чек арасын билиши үчүн бул зарыл. Кайын эне эч качан кудаларын ушактабайт, келинге «атаң мындай, энең мындай» деши акылга сыйбайт. Келиндин жеке инсандыгына, намысына тийбейт. Келин кайын энеден ары чочушу, ары урматташы керек. Кайын эне келинге кызматты ушундай түрдө буюрушу керек, келин кызматты урмат деп билсин, кайын эне кызмат буюрбаса, келин кысылып калсын. Кайын эне келин менен айтышпайт, кыйкырышпайт, бул үй-бүлө ахлагына олуттуу зыян келтирет. Жумшактык жана жумшак сөз – негизги өлчөм болуп саналат. Акылдуу кайын эне эч качан келинден эч кимге арыз кылбайт. Тескерисинче, келинде кездешкен кемчиликтерди ыкма жана акыл менен чечүүгө аракет кылат. Бул жагынан шашпайт, өзүнүн улуулугун сактайт. Жыйынтыктап айтканда, кайын эне келинден аралык сактап, ага ары жумшак, ары бекем сүйлөп, олуттуулукту жана ырайымдуулукту бирдей көрсөтүп, этап-этабы менен келиндин абалын көтөрүп барганы максатка ылайык көрүнөт.

Акром МАЛИК