Сегизинчи бап

Сегизинчи бап

КАЙЫН ЖУРТ

Төртүнчү бөлүм

Келин

Келин түшүнүп жетиши керек болгон чындык мындай: ал урпактын, үй-бүлөнүн борбору болуп саналат. Бардык иштер, сөз-кептер келиндин айланасында болот: жигит да үйлөнүү үчүн аракет кылат; келин алуу үчүн жуучулукка барылат; келинди алып келүү үчүн той берилет; келин салам кылат; келинди ушакташат; келинге тил тийгизишет; келин макталат; келин перзент төрөйт; келин кызмат кылат; келин тукумдун улантуучуларын чоңойтот жана башкалар. Бул чындыкты ар бир келин түшүнсө, өзүнүн баасын, кадыр-баркын жана ар-намысын түшүнөт. Натыйжада, келин өзүн ушул урматына ылайык кармашы, кадырына жараша мүнөз калыптандырышы зарыл болот. Кыз турмушка чыгарда, эң оболу, ниетин түзөшү керек, ичинен кайра-кайра: «Мен жашоодогу негизги милдетимди аткаруу үчүн турмушка чыгып жатам. Кожоюнума кызмат кылам, перзент төрөйм, тарбиялайм, кайын энем менен кайын атамдын дубаларын алам!» – деп кайталашы керек. «Турмуш – муштум» деп бекер айтылган эмес. Турмуш оңой да, оюн да эмес, бирок оор жана азап да эмес. Турмуш – тандоо жолу: ниетиң жана аракетиң кандай болсо, ал да ошондой түскө кирет. Кыздын никеси такталгандан кийин, өзүн келиндикке рухий жактан даярдап, бара турган үй-бүлөсүнөн татыктуу орун табуу үчүн Кудайдан жардам жана тоофик тилейт. Бара жаткан үй-бүлөсүндө баарын өзү үчүн эң жакын, эң дос деп билет: «Турмуш жолдошум – таянычым, кайын энем – энем; кайын атам – атам; кайын эжем – эжем; кайын сиңдим – сиңдим; абысындарым – жакындарым». Ар бир адамдан ката кетиши мүмкүн, келин көзүнө ката болуп көрүнгөн иштерди дароо дүйнөгө жайып салбасын, тескерисинче, жаңы үй-бүлөсүндө көзү сокур, кулагы дүлөй, тили дудук болгону жакшы. Экинчиден, өзүн жакшы көрсөтүү үчүн жалпылдабаганы, «Апаке» деп жалына бербегени жана ушуга окшош ашыкча сылык-сыпаа мамилелерди кыла бербегени кооз. Анткени ашыкча сылыктык – бул азап дегени. Иштин башында чектен ашык урмат көрсөттүңбү, акырына чейин ошол жүктү көтөрүүгө аргасызсың. Ошондуктан чын ыкластуу жана орточо болуу жакшы. Албетте, суук жана кабагы бүркөк жүз да туура эмес. Үчүнчүдөн, эч бир сөздү көңүлгө албоо, ар бир сөздү сөз кылып айта бербөө керек. Кайын эне да, кайын эже менен кайын сиңдилер да аял, тилинен «лып» этип кандайдыр бир орунсуз сөз тоголонуп чыгып калса, укпаганга жана билбегенге салуу, атүгүл мүмкүн болушунча эстен чыгаруу талап кылынат. Төртүнчүдөн, кайын энелүү үйдө жылмаюу жана жумшак үн абдан маанилүү. Тил уккан учурда да, иштер оор келгенде да жылмайып, жумшак үн менен сүйлөнөт. Негизгиси, бул милдеттүүлүктөн эмес, ичтен чыгышы керек. Бешинчиден, кайын эненин көңүлүн табууга жана көңүлүн калтырбоого аракет кылынат. Албетте, бул иш чын ыкластан болушу, жасалма жана калп болбошу зарыл. Кайын энеге ичтен таарынбоо – туура иш, анткени дилдеги бир күнү тилге чыгат. Эгерде дилде кайын энеге карата бир аз кыжырдануу пайда болсо да, аны кууп чыгуу шарт. Ортого суук мамиле түшпөсүн. Тилге ушак келбесин. Адамдар ооз менен жүрөт. Эч бир сөз жерде калбайт. Эркек менен аял бирдей, бул маселеде ортодо кылдай да айырма жок – сөз ташууда активдүү. «Ортобузда калсын, макулбу» деген сөз тешиктен сызган суудай сызып кетет.

Келин сабырдуу, тили ширин, жүзү ачык, чыйрак, тыкан болсо, дүйнө гүлстан. Эч бир кайын эне «уулумдун үй-бүлөсүн бузам» дебейт, кайын эненин тилдегени — бал, тарбиясы — нээмат. Келиндер жаштык кылып, ката кетирбесин. Кайын эненин таарынганы, ачуу сөзү – «мага ширин сүйлө, чын жүрөктөн кызмат кыл, эсиңди жый, сени жакшы көрөм» деген сүйүнчүсү. Кайын эне келинге карата ичинде сүйүү сактайт, буга шек жок, болгону муну билгизбейт. Ошондуктан келиндер көңүлүн күндөй жаркыратса, жүзүн айдай нурлуу кылса, бүт үй-бүлө аман-эсенчиликте болот. Көңүлдү алуу жетиштүү. Чынында, дүйнөдөгү эң назик көңүл — кайын эненин көңүлү. Кайын энелер келиндерин кыздарынан да, уулунан да көбүрөөк жакшы көрүшөт. Бул сүйүү кайын энелик деп аталган парда менен жашырылган, болгону. Келин кайын ата менен чын ыкластуу, ошол эле учурда расмий жана олуттуу, аралык сактап мамиле кылат — салам-алик жана ал-жай сурашуудан ары өтпөйт, кайын атага телефон чалуу, телеграм аркылуу жазуу, бир жалпы топто болуу салттуу өзбек үй-бүлөсүнүн эрежелерине карама-каршы, ошондой эле келиндин кайын агасы, кайын иниси менен көрүшпөшү, саламдашпашы, бир жерде калбашы, бир дасторкондо отурбашы эски адеп жана эски салттар аркылуу келе жатат. Ошондуктан келиндин кайындары жана ушул сыяктуу бардык эркектерден — күйөөсү, кайын атасы, атасы, атасынын бир туугандары жана таякелеринен башка эркектерден өзүн алыс, парда артында кармашы улуттук салтыбызда бар болгон мыйзамдардан болуп саналат, ошол мыйзамдарга амал кылынса, үй-бүлө ар түрдүү бүлүктөрдөн аман болот, анткени ата-бабалардын салттары бир күндө эмес, кылымдар бою калыптанып, сыналган. Биз классикалык үй-бүлө жөнүндө айтып жатабыз, классикалык үй-бүлөлөрдө ушундай эрежелерге амал кылынган. Бүгүн келиндин ар түрдүү тууган эркектер менен өбүшүп көрүшүүсү болсо бизге жат болгон иштерден.

Акром МАЛИК