Хуллас, агар ҳар кас кӯрпаро ба тарафи худ кашад, чӣ мешавад, рафиқон?

Забони адабӣ – омили муттаҳидкунандаи халқ аст. Зеро кишвар бузург аст, одамон бо лаҳҷаҳои гуногун гап мезананд. Лаҳҷаҳо сарвати забонанд, вале лаҳҷа хусусиятҳои одамони дар қаламрави муайян зиндагикунандаро инъикос мекунад, яъне дар лаҳҷа хулқу атвори эл, тарзи зиндагӣ, инчунин ҷиҳатҳои ҷуғрофӣ, урфу одатҳо инъикос меёбанд.

Агар ҳама бо лаҳҷаи худ гап зананд, чӣ мешавад? Пеш аз ҳама, тароватҳои хоси лаҳҷаҳо гум мешаванд. Сабаб он аст, ки вақте шумо бо одами лаҳҷаи тошкандӣ пайваста гап мезанед, калимаҳои лаҳҷаи худро ба калимаҳои он лаҳҷа иваз мекунед ва талаффузи овозҳоро низ аз даст медиҳед, яъне овозҳоро низ тошкандӣ талаффуз карданро оғоз мекунед.

Дар лаҳҷаҳо овозҳо гуногун ҷило медиҳанд, ҳар чиз номҳои аз лаҳҷаҳои дигар фарқкунанда дорад ва ҳамаи инҳо сарвати луғат ва фонетикаи забон аст.

Забони адабӣ – забонест, ки то дараҷаи муайян аз ҳамаи лаҳҷаҳо ғизо гирифта, ба таври сунъӣ ташаккул ёфтааст, ба тамоми эл фаҳмо аст ва дар айни замон лаҳҷаҳоро ҳимоя мекунад. Луғат, фонетика ва сохтори ҷумлаи он дар асоси лаҳҷаи қабилаҳое ташкил мешавад, ки дар улус шумораи бештарини аҳолиро ташкил медиҳанд. Дар ин бобат он ҳам аҳамият дорад, ки онҳо дар кишвар нисбат ба дигарон то чӣ дараҷа аз ҷиҳати сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ пеш рафтаанд.

Илм, фарҳанг, адабиёт, иқтисоди кадом қабила, кадом минтақа рушд карда бошад, аз ҳама муҳим, ба асосҳои таърихии худ – урфу одат ва одобҳояш содиқ бошад, забони онҳо ҳам, дасти онҳо ҳам дароз мешавад, яъне таъсирашон бар дигарон меафзояд. Одамони минтақаҳои дигар аз онҳо зиндагии бароҳаттар, навгониҳо, одобу ахлоқ ва илмҳоро меомӯзанд ва ҳоказо.

Дар чоряки аввали Истиқлолият дар филмҳо қариб ҳамаи қаҳрамонон бо лаҳҷаи тошкандӣ гап мезаданд. Баъзе роҳбарон низ аз сабаби бехабарӣ аз қоидаҳои забони адабӣ бо лаҳҷа сухан мегуфтанд — ҳоло ҳам ҳамин тавр аст. Ҳоло бошад, илова бар ин, дар олами интернет мушоҳида мешавад, ки ҷавонони баъзе вилоятҳои кишварамон бо лаҳҷаи худ барномаҳои гуногун тайёр мекунанд.

Агар аз нуқтаи назари бағрипаҳнӣ нигарем, ҷиҳати бад надорад. Гӯш кардани лаҳҷаи дигар гуворост. Ҷиҳати нозук ин аст, ки ҷиҳати манфии бо лаҳҷа муҳокима кардани кадом як мушкилот эҳсос намешавад, вале ҳамаи китобҳо бо забони адабӣ ҳастанд; матнҳои мумтози таърихӣ бо забони адабӣ ҳастанд; боз ҷолибаш ин аст, ки агар инсон номи минтақаеро, ки ба он мансуб аст, дар миқёси васеъ алоҳида ҷудо карда нишон диҳад, ин дар сурати маҳаллигароӣ намудор мешавад.

Тасаввур кунед: ҳар як вилоят дар youtube ҷой гирифта, бо номи «аз фалон ҷо» подкаст тайёр карданро оғоз кард. Мегӯяд, ки мақсади мо маҳаллигароӣ нест. Аммо моҳиятан макони худро аз ҷуғрофияи умумии кишвар ҷудо карда, пешниҳод мекунад, халос. Яъне кайфияти маҳаллигароӣ, ҳаракати ҷудоихоҳӣ эҳсос мешавад.

Дар натиҷа кайфияти «ман аз ту беҳтарам, ту аз ман пасттарӣ» паҳн мешавад, рақобати носолим шиддат меёбад, ба дӯстиҳои самимии одамони кишвар латма мерасад. Бо ғаразу кина гап задан дар бораи касе бо унвони «аз фалон ҷо» авҷ мегирад, фитна меафзояд. (Ҳамин тавр ҳам, аксаран вилояти худро пеш карда гаштани одамони калон-калон асаби одамро вайрон мекунад.)

Албатта, ҷавононе, ки илм наомӯхтаанд, алифро аз чӯб фарқ намекунанд, аз фаҳмидани ин оҷизанд, зеро онҳо кӯтоҳ меандешанд, кӯтоҳфаҳмӣ ва бефаросатӣ сазовори афв аст. Вале одамони ботаҷриба, онҳое, ки каме илм доранд, ду китоб бошад ҳам хондаанд, як пироҳанро бошад ҳам бештар даронидаанд, бояд дарк кунанд, ки огоҳ кардани ҷоҳилону бефаросатон аз оқибати корҳои беандеша ба уҳдаи онҳост.

Ҳамеша ҳар як вилоятӣ, ҳар як фарзанди Ватан, ба ҳар миллате ки мансуб бошад, бояд аз нуқтаи назари ғояи яклухтии кишвар, тақсимнопазирии диёр, якдилии одамон андеша кунад ва кор кунад. Агар хоҳад хусусияти кадом минтақаро равшан кунад ё одамони зодгоҳашро бедор кунад, пеш аз ҳама шарт аст, ки дар асоси ҳуҷҷатҳои илмии таърихӣ шарафи худро ҳамчун қисме аз Ватан, ҳамчун як бахши халқ нишон диҳанд. Ин ба воситаи чанд филми мустанад, китобҳо сурат мегирад.

Дуюм, дар олами муосир бояд тарҷумаи ҳол ва дастовардҳои онҳоеро, ки дар ҳамин минтақа таваллуд шуда калон шудаанд, ба таври босавия ба олам паҳн кард, дар ин ҷо муҳимтарин қоида – аз ҳар ҷое ки бароем, шарт аст ҳамчун пораи кишвар – Ӯзбекистони нав, Туркистони қадим, Мовароуннаҳри шарафманд зоҳир шавем.

Ва ба ҳамаи аҳли оқилу фаросатманди ҳикмат маълум аст, ки миёни инсоне, ки дар тӯли чанд сол илми амиқ омӯхтааст, ва одаме, ки дар youtube ё facebook саводнок шудааст, фарқи калон ҳаст. Эътиқоди одами илмомӯхта маҳкам, назарҳояш устувор аст; боварии ӯ ба худ бар илм ва кашф бунёд мешавад, корҳояш ба мӯҳлати дароз пешбинӣ мешаванд, ин корҳо бо давомнокӣ ва кӯҳна нашуданашон тавсиф мешаванд.

Ҷоҳиле, ки шабакаи иҷтимоӣ тарбия кардааст, шабакаи иҷтимоӣ «хонондааст», бошад, ҳар рӯз ҳазор хел тағйир меёбад. Роҳро аз шабакаи иҷтимоӣ ҷуста, мехоҳад аз шабакаи иҷтимоӣ ба одамон роҳ нишон диҳад, мақсадаш иборат аз қонеъ гардонидани шаҳвати шону шуҳрат мешавад.

Ҳеҷ кас ба воситаи шабакаи иҷтимоӣ ҳеҷ гоҳ илми қавӣ намегирад, илми қавӣ ва мақсад танҳо сарватест, ки дар натиҷаи гирифтани илми мунтазам дар ҳузури устод ба даст меояд.

Шабакаи иҷтимоӣ ҳамагӣ макони авом, гурӯҳҳои беандеша, галаи ташнаи тамошо аст. Минбарест, ки баъзеҳо барои идора кардани фикрҳои ҳамон тоифаҳо, барои ваҳшӣ нашудани онҳо, барои ба онҳо ҷо кардани назарҳои муайян истифода мебаранд. Шабакаи иҷтимоӣ танҳо нашъамандии иттилоотии мағзро қонеъ мегардонад, халос.

Шабакаи иҷтимоӣ маконест, ки издиҳомро барангехта, издиҳомро идора мекунад, издиҳомро фиреб медиҳад, издиҳомро бовар мекунонад. Онҳое, ки қадри асли худро медонанд, аз он барои расонидани баъзе паёмҳо ба халқ истифода мебаранд. Вале ҳунарпешатабиатон, шуҳратпарастон, шаҳватпарастон, ғайбаткунандагон онро барои худ ҷой мекунанд.

Содда карда гӯем, шабакаи иҷтимоӣ на барои асилзодагон аст, он ба ҷуз саҳнаи арзони ҳунарпешагоне, ки дар театр нақш бозӣ карда натавонистаанд, дар кино баромада натавонистаанд, дипломашон ҳасту нест, чизи дигаре нест.

Онҳое, ки қадри худро медонанд, тавба карда ба китоб, ба устод бармегарданд ва худро ҳамчун мол ба растаи шабакаи иҷтимоӣ намегузоранд.

Ҳамаи инҳо фикрҳои шахсӣ ҳастанд. Ба касе таъсир расонидан нияти мо нест, барои ёдоварӣ навишта шуд.

Акром МАЛИК