İnsanlarla ilişkileri koparmamak daha iyidir. İnsanlarla uzun süre bağları korumak iyidir; ya da uzun…

İnsanlarla ilişkileri koparmamak daha iyidir. İnsanlarla uzun süre bağları korumak iyidir; ya da uzun zamandır selamlaştığınız kişilerle münasebet kurmak yerinde olur. Şekillenmiş insan yeni dostların peşinden koşmaz ya da eski tanıdıklarıyla bağları kesmeye heves etmez. Akıllı kişi eski dostların kıymetini bilir. Bütün mesele işte bu eski dostlara sahip olmaktadır. Çevredeki insanlarla sıcak ve samimi ilişkileri korumanın bir ilmi vardır. Çünkü bugün gençlerin çoğunda, hatta büyüklerde bile, bir zamanlar can ciğer olup sonra soğuyan dostlarla ilgili acı hikâyelere sıkça rastlanır. Bu hikâyeler yüreğin yarasıdır. İşte böyle yaralardan ve berelerden insan kendini korumalıdır; aksi hâlde hüzün ve gam insanın yeteneğini öldürür, kalbini karartır, aklını köreltir, işlerini geriletir. İnsan kendisindeki temizliğin ve safiyetin kıymetini bilmelidir. Her zaman fikirler akıp gelmez, her zaman etraf dostlarla dolu olmaz; hürmet ve saygı, sevgi ve sadakat daima yerinde durmaz; bunlar değişime uğrar, sarsıntılar olur, kayıplar yaşanır. Fakat bu tür manevi depremlerin önünü almak mümkündür. İşte bunun ilmini Allah’ın verdiği güç ölçüsünde, elimizden geldiğince bugün öğrenelim. Hazret-i Ali Şir Nevaî’nin “Hayretü’l-Ebrâr” destanının altıncı makalesi edep hakkındadır. Büyük dedemizin dediğine göre edebin ortaya çıktığı yerler şunlardır: 1. Aile: Eşe, çocuğa ve anne-babaya karşı edep. 2. Hizmetkârlara karşı edep. 3. Küçüklere karşı edep. 4. Büyüklere karşı edep. 5. Akranlara karşı edep. 6. Devlet hizmeti edebi. Bunların her biri ayrı bir şerh gerektirir; burada iki noktaya dikkat çekmek istiyoruz: Büyükler, çocuklara hürmet için ayağa kalkmayı edep saymazlar; çünkü bunun sonucunda çocuk kibirlenir, sen de itibarını yitirirsin. Bu, Hazret-i Ali Şir Nevaî’nin öğüdüdür. Alıntılamak istediğimiz bir diğeri de şudur: Kim seninle akransa, ona buna yaraşır şekilde muamele et: Ne fazla yücelt ne de fazla alçalt. Bize göre bu hikmetler, altın ortayı koru kuralının bir hatırlatmasıdır. Yani ölçülü ol demektir. İşte bu sözler arasında dedemiz “İşlerin hayırlısı orta olanıdır” şeklindeki büyük sözü de zikretmiştir. İnsanlar arasındaki ilişkilerin bozulmasının en büyük sebeplerinden biri altın ortanın kaybedilmesidir. Aşırı yakınlaşmak yabancılaşmaya götürür. Uzakta olursan kişneşirsin, yakında olursan ısırışırsın. “Nazmü’l-Cevâhir”de Hazret-i Ali Şir Nevaî’nin vurguladığı bir başka hikmet: “Dostları aralıklarla ziyaret et, muhabbet artar.” İnsan sevdiğini kaybetmek istemiyorsa, zaman zaman sevgilisini kendinden azat etmelidir. Büyük bir hakikatle vurgulandığı gibi: “Birini seversen aşırı sevme, bir gün ondan nefret edebilirsin. Birinden nefret edersen bunda da aşırı gitme, bir gün onu sevebilirsin.” Aşırı yakınlaşmak çoğu insanı bezdirir. Ayrıca duygu itiraflarını da gizli tutmak yerinde olur. Çoğalırsa kıymeti kalmaz, tesir etmez olur. Bu, herkes için geçerli olan bir kuraldır. Birbirinden asla bıkmayanlar Şems ile Rûmî’dir. Şems ile Rûmî olmaya gücü yetmeyenler arayı havalandırmalıdır. Fakat kalbi aşk ateşinde yananlara bu nasihat fayda etmez; o yine de sevdiğinin peşinden gider; sonunda bir gün sevgilisini tamamen kaybedip içi buz gibi olunca bu yazılmış hikmetin karşısına gelir ve bu kuralı sıkıca benimser. En iyisi baştan ölçülü olmayı tutmaktır; bu, acılardan ve ıstıraplardan, ayrılıklardan ve feryatlardan bir koruma ve zırh olur. Genel olarak herkes bundan fayda bulur ve her şey akıcı geçer. Felaketlerin ihtimali de azalır.

Akrom MALIK