ON DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

ON DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

MİSAFİRLİĞE GİTMEK, MİSAFİRPERVERLİK VE KOMŞULUK

Giderek halkımızın zihniyetinden misafir ve ev sahibi anlayışı çıkıp gidiyor. Bazı bencil kimseler “İnsanları misafir etme” diye propaganda da yapıyor. Fakat bizim böyle bencil ve hain, vatanını da kefenini de dilenen kişilerin sözüyle işimiz yok. Onlar fitne ve fesat çıkarmaya devam edip dursunlar; biz ise misafirliğin ve misafirperverliğin özünden, adabından, ahlâkından ve örflerinden söz edelim. Çünkü insanların birbirleri için özel hazırlık yapıp yemek pişirmeleri, bu yemekleri sofraya koyup o insanları misafirliğe çağırmaları son derece önemli bir uygulamadır; onun hem sosyal hem manevî önemi eşsizdir. Her şeyden önce bu, insanlar arasındaki dayanışmayı ve dirliği güçlendirir. Bu, sevginin, vefanın, kalplerin yakınlığının temeli demektir. İkincisi, insanlarda cömertlik, eli açıklık ve iyilik yapma hasletlerini terbiye eder. İnsanı bencillikten kurtarır. Yalnızca insanlar buldukları yemeği paylaşır, bir araya gelir, şükür ve güler yüzle yer. Hayvanlar buldukları yemeği altına bastırır, hırlayarak, gelişigüzel çiğnemeden yutar. Karnı doyunca ondan kalan artıklara başka zayıf hayvanlar gelir. İnsanlar misafirperverlik sayesinde hayvandan ayrılır. Misafirperverlik, sokakta bir lokantaya ya da restorana bir grup insanı çağırıp doyurmak değil; eve çağırıp evde hazırlanan yemeklerle ikram etmektir. Bu bölümde misafirliğe gitmenin ve misafirliğe çağırmanın adabından söz edeceğiz. Halkımızda “Bir gün tuzunu yediğin yere kırk gün selam ver”, “Çağrılmadığın yere gitme, çağrıldığın yerden geri kalma”, “Arzulandığın yerde azizsin” gibi atasözleri vardır. Bunlardan ve diğer hikmetlerden yola çıkarak misafirliğe gitmenin en önemli kurallarını sıralayalım: 1. Çağrılan yere mutlaka gitmek gerekir. Gidemediğiniz takdirde ev sahibinden bunun için özür dilemek lazımdır. 2. Çağrılmayan yere gitmemek gerekir. Pek çok kişi çağrılmış da siz çağrılmamışsanız, bunu doğru karşılayarak misafirliğe gidilmez. 3. İster ziyaret için ister ziyafet için gidin, hiç değilse elinizde iki ekmek ya da bir avuç kuru çay olması tavsiye edilir. İmkân varsa güzelce bir alışveriş yapıp götürmek gerekir; halk arasında “kapıyı tekmeyle açmak” diye bir deyim vardır, yani kucağı dolu gelen insan elleri dolu olduğu için geldiği avlunun ya da evin kapısını tekmeyle açmak zorunda kalır. 4. Ev sahibinin gösterdiği yere oturmak, evin içine göz gezdirmemek, sofraya konan nimetlerden alarak oturmak gerekir. 5. Ev sahibini yormamak için hava kararmadan gitmek üzere izin istemek lazımdır. Ev sahibinin evi dar ve küçükse yatıya kalmak olmaz. Önemli bir nokta şudur: “Gelmek ihtiyarla, gitmek icazetle” diye bir söz vardır. Bunun anlamı şudur: Misafirliğe giden kişinin biraz oturur oturmaz “Bir planım var, gideyim” diye kıpır kıpır olmaması uygundur. Bilakis makul bir süre oturmak, sonra edeple izin istemek gerekir. 6. Yemek yerken sofrayı temiz tutmak, fıstık ve badem kırıp yiyorsa kabuklarını düzenli bir şekilde yığmak, yemekten sonra kâse ve kapların yağını sünnete uygun olarak yalamak, hatta içine çay koyup içmek gerekir.

Şimdi de misafirperverliğin adabını açıklayalım. 1. Misafir güler yüzle karşılanır; misafir geldiğinde evde çocuklardan biri hata yaparsa kimseye azar verilmez. 2. Sofraya misafirler için en seçkin nimetleri koymak gerekir. Son zamanlarda Özbek halkının en iyi şeyleri misafir için, hatta çocukların elinin yetişmeyeceği bir yerde saklamasını eleştirenler çoğaldı. Aslında bu, misafire gösterilen izzettir. Bu, çocuktan bir şeyi kıskanmak değil, bilakis çocuğa misafirin kadrini ve kıymetini göstermek sayılır. Bu, en iyi şeyi kendine değil başkalarına ayırma himmetinin pratik bir örneğidir. Sonuç şudur: Misafire seçkin yemekler hazırlamakta cimrilik etmek ayıptır. Misafire hürmet de bol nimetli bir sofrayla ifade edilir. 3. Beklenmedik bir misafir gelirse ona beklenen misafirden daha iyi ikram edilir. Ta ki haber vermeden, çağrılmadan geldiği için mahcup olmasın. 4. Misafirin durumuna ve ruh hâline bakarak onu zorla tutmamak gerekir. Misafir akşam gelmişse yatıya kalması için imkân hazırlamak, ibadetleri için kolaylık sağlamak gerekir. 5. Misafir geldiğinde evde sofraya koyacak bir şey yoksa, yemek için malzeme bitmişse, komşudan borç alarak da olsa ev sahipliğinin şartlarını yerine getirmek gerekir. Misafire sofra açıp bir kâse çay koymamak himmete aykırıdır. Önce çay koyup ekmek bölmek, sonra misafirin derdini dinlemek doğru olandır. 6. Misafir giderken eline küçük de olsa bir hediye vermek eski geleneklerden sayılır. Hediyenin en faziletlisi paradır. Misafir yolcu ve biraz eli dar ise yol parası olur. Yoksa mendil ya da tesbih, takke ya da misk ve benzeri şeyler hediye edip misafirin duasını almak gerekir. 7. En temel kurallardan biri şudur: Misafirin üç güne kadar ev sahibinde hakkı vardır. Misafir gidiyorum demezse üç güne kadar gücenmeden ikram edilir. “Niye geldin?” denmez. Dördüncü gün sabahtan sonra açıkça sormak mümkündür. Böylece misafirlikle ilgili meseleleri kısaca ele almış olduk; şimdi de komşuluk hakları hakkında konuşalım. Bugün komşular eski zamanın komşuları gibi değil. Eskiden komşular akrabadan yakın olurdu. Şimdi şehirlerde yan komşular birbirini tanımıyor. Birbirlerine kaygı ve güvensizlikle bakma duygusu da var. Komşuluğun bir dizi adabı vardır. Özellikle bunların bazılarına değinelim: 1. Bir yerden avlulu ev ya da daire almadan önce konu komşuyu soruşturmak gerekir. İyi insanlarla komşu olmak iyidir. Akrabanız komşunuzsa ya da komşunuz akrabanızsa, nur üstüne nur. 2. Yeni taşınan komşuyu hemen ziyaret edip yardım teklif etmek gerekir: “Esselamu aleyküm! Komşu, ben falancayım, şurada oturuyorum. Siz yeni gelmişsiniz. Tanışalım. Teşekkürler. Size nasıl yardım edebilirim? Bir yardım gerekirse çekinmeyin!” Şayet siz taşınırsanız, yerleştikten sonra bütün komşuların evine girip tek tek tanışır, onlara küçük bir ikram ziyafeti verirsiniz. Bu sayede onlarla yakından tanışılır. Tabii ki yeni komşunun evine gerekli eşyalarla ya da para hediyesiyle gidilir. Komşu güzel huylu ve insaflıysa bu Allah’ın rahmetidir. Kötü huylu ve ahlâksızsa sabredilir ve güzel muameleyle gönlünü almak gerekir. Asla komşu hakkında kötü konuşmamak gerekir. Kötü komşu hakkında susulur. Komşu düğün yaparsa hizmetinde bulunulur; komşunun evinde yas varsa omuz verilir. Gerekirse komşu için, komşunun misafirleri için kendi evinizden oda da ayırırsınız. Komşu bir şey istemeye gelirse mutlaka isteğini yerine getirmek gerekir. Komşu daha muhtaçsa ona daima yardım eli uzatmak, siz zenginseniz sizin de ondan arada bir bir şey istemeniz gerekir. Böylece sizin de ona ihtiyacınız olduğunu belli edersiniz. Komşunun evine yemek göndermek eski geleneklerimizdendir. Bunun için bir sebep olması şart değildir. Fakat bayramlarda mutlaka komşuya da hediye ve pilav göndermek gerekir. Amaç komşuyla dirlik içinde yaşamaktır. İyi komşuyla musibetler hafif geçer. Komşuyla değerleriniz birbirine zıtsa mesafeyi korursunuz, ama hâlini hatırını sorup iyilik etmeye devam edersiniz. Sır vermezsiniz ve kötülüğünün, ihanetinin size dokunmasından sakınırsınız. Komşu aldatırsa affetmek; komşuyu aldatmamak; kötülük ederse sabır göstermek; iyilikte devamlı olmak; komşu çocuklarını terbiye etmek için onlara göz kulak olmak gerekir. İyi komşulukla insanoğlu pek çok musibetten ve beladan kurtulur. İyi komşu siz gittiğinizde evinize bekçilik eder; şerefinizi korur; zor gününüzde destek olur. Komşusu olan insan yalnız ve bahtsız olmamalıdır. Komşu komşuya ihanet etmemelidir. Her aileye iyi komşular nasip olsun ve iyi komşu olmak nasip olsun! Bu bölümde misafirler ve komşular hakkında konuştuk; bu iki zümre de insanlardan gönül genişliği ve mertlik ister; misafiri ve komşuyu baş tacı etmek insanlıktandır.

Akrom MALIK